اهالی باستان شناس

قعله ناصری ایرانشهر

 

وضعيت جغرافيايي و اقليمي منطقه :        شهرستان ايرانشهر يكي از شهرستانهاي هشت گانه استان پهناور سيستان و بلوچستان محسوب مي گردد كه با مركزيت شهر ايرانشهر در مختصات 27 درجه و 12 دقيقه طول شمالي و 60 درجه و 40 دقيقه عرض شرقي واقع شده و تقريبا" در مركز استان و همجوار با شهرستانهاي خاش ، سراوان ، سرباز و نيك شهر مي باشد.
آب و هواي آن گرم و بياباني تا نيمه بياباني و استوايي همراه با افزايش شديد درجه حرارت در تابستانها ( 48 تا 50 درجه سانتيگراد – اكثرا به عنوان يكي از گرمترين نقاط ايران ) مي باشد . كه ميزان متوسط ساليانه نزولات آسماني در نواحي هموار و دشتها در حدود 100 تا 150 ميلي متر و بيشتر بارندگيها در ماههاي تير و مرداد و بهمن و اسفند روي مي دهد . بارندگي به صورت رگبارهاي شديد بوده و پوشش گياهي منطقه معرف آب و هواي بياباني است .
سيستم رودخانه اي ناحيه شامل جريانهايي است كه در ارتفاعات شمال و شمال شرق و مشرق و جنوب سرچشمه گرفته و يا تشكيل سيستم آبي كارواندر، ايرندگان ، مرنتاك و نراب از جهت شمال و رودخانه كنارو چند شاخه فرعي ديگر از مشرق برروي هم رودخانه بمپور يعني شاهرگ آبي حوضه آبريز شرق هامون جازموريان را تشكيل ميدهند . مهمترين دشتهاي ناحيه با ارتفاع متوسط 510 متر از سطح دريا به ترتيب از شرق به غرب عبارتند از دشت ايرانشهر ، دشت بمپور و دشت سرتختي با مساحتي در حدود 2681 كيلومتر مربع كه مساحتي بالغ بر 192 كيلو متر مربع از آن را اراضي دشتهاي رودخانه اي تشكيل ميدهد.   پيشينه تاريخي محوطه : بنا بر نوشته متون و مورخين معاصر ، در عهد قاجاريه شخصي بنام ناصرالدوله فرمانفرما كه در سال 1285 هجري شمسي حاكم وقت ايالات كرمان و بلوچستان بود پيشنهاد ساخت يك دژ نظامي عظيم را در فهرج ياپهره ( پهل پهره يا پهره يا معرب آن فصل فهره و فهرج نام اوليه و كهن ايرانشهر – ريشه هخامنشي – نام فهرج در سال 1308 هجري شمسي با تصرف اين شهرتوسط قواي رشاخان پهلوي به نام ايرانشهر تغيير نام مي بايد. ) به ناصرالدين شاه قاجــــار مي دهد . وي با ساخت اين قلعه نظامي در فهرج موافقت مي نمايد . و بدين طريق كار ساخت قلعه در سال 1264 ه ش به دست يكي از معماران توانا و بنام كرمان بنام استاد حسين معمار باشي كرماني آغاز و پس از مدت هفت سال به اتمام مي رسد از آن پس اين قلعه بنام قلعه ناصري يا ناصريه مشهور مي گردد. و مقر حكمراني بلوچستان كه تا آن سال قلعه كهن و عظيم بمپور بود به قلعه ناصري ايرانشهر تغيير مي يابد . اين قلعه با ضعف دولت قاجار در اواخر عصر قاجار و اوايل عصر پهلوي به تصرف حاكم مقتدر وقت بلوچستان بنام دوست محمد خان بازكزايي در مي آيد و بنام قلعه دوست محمد خان معروف مي گردد. با به قدرت رسيدن رضاخان از سال 1305 هجري شمسي به بعد در سال 1307 قشون دولتي رضاخان پهلوي به فرماندهي تيمسار امان اله جهانباني بلوچستان و اين قلعه را متصرف شد و از آن پس اين قلعه به نام قلعه ايرانشهر شهرت مي يابد . در عصر پهلوي دوم از اين قلعه بنام پادگان ژاندارمري وقت و يا زماني به عنوان مدرسه استفاده مي شده است در اوايل انقلاب با متروك ماندن اين قلعه عظيم و زيبا با توجه به دلايل مختلف بتدريج تبديل به قلعه اي متروك و نيمه ويرانه مي شود . كه متاسفانه در سال 1361 هجري شمسي حدود 98 درصد معماري هاي فضاي داخل با بولدوزر مورد تخريب و تسطيح قرار ميگرد و تنها سردر و حصار آن باقي مي ماند . اين قلعه در زمان ساخت حداقل داراي هفت حياط بزرگ و شامل مجموعه هاي اصطبل ، شاه نشين ، سرباز خانه ،  واسلحه خانه ، حمام و ... بوده است . مصالح اصل اين قلعه از خشت و گل و آجر است كه حصار آن مجموعا" داراي 9 برج ديد باني است كه قطر ديوارهاي حصار آن در روي سطح زمين به 5/4 متر و ارتفاع آن به حدود 7 متر مي رسد مجموعا" داراي مساحتي بالغ بر 36000 متر مربع مي باشد .   پيشينه پژوهشهاي ميداني محوطه : تاكنون هيچگونه كاوش باستان شناسي در محوطه حياط اين قلعه صورت نگرفته و فعاليت انجام گرفته در طي اين فصل تنها به منظور پي يابي بقاياي معماري تخريب شده عصر قاجاريه و مطالعه و بررسي آثار احتمالي ادوار ديگر در حين كاوش بوده است . هدف از انجام پژوهش ميداني : ( طرح احتمالات پيش از انجام بررسي )    از آنجائيكه به جز حصار و سردر ورودي تقريبا " معماريهاي فضاي داخلي قلعه كاملا " تخريب و تسطيح شده بود هدف بر آن شدبر اساس يك برنامه دقيق و منظم آخرين بقاياي پي و بنيان اين مجموعه ابنيه به صورت برنامه پي گردي مشخص گردد و در اين حين اگر آثاري به صورت 100 درصد تخريب و محو شده باشد بتوان در زير بقاياي معماري اين قلعه عظيم 36000 متر مربعي بتوان آثار احتمالي استقرارهاي قبل اين دوره را شناسايي و مطالعه نمود . گام بعدي پس از عمليات كاوش و پي يابي ، تطبيق يافته هاي اين فصل با اسناد و مدارك قبلي مربوط به اين قلعه هنچون عكسهاي هوايي و سياه و سفيد از زمان پا برجا بودن از سازه هاي معماري آن و در نهايت تهيه يك نقشه صحيح و كامل از پلان اوليه اين قلعه و ارائه طرح باز سازي نهايي مجموعه ابنيه داخلي آن بوده است .   نتايج حاصله : ( طرح دستاوردها از جمله اشيا يا نتايج تاريخي و ...) در طي اين فصل عمليات پي يابي در شمال شرقي حياط مركزي آغاز شد كه در خاكبرداري در اين قسمت بقاياي يك حمام تاريخي عصر قاجاريه به طور كامل از زير خاك بيرون آمد در ادامه عمليات به سمت غرب در وسط ضلع شمالي بقاياي پنج اتاق از قسمت حاكم نشين قلعه به همراه شبكه آبرساني و آب نماهاي هشت ضلعي و آب نماي بزرگ مستطيل شكل آن به همراه آبراه هاي مربوط در حين عمليات خاكبرداري مجددا از زير خاك بيرون آورده شد . در قسمت جنوب غربي نيز مجموعا " پنج اتاق ديگر از اتاقهاي دهگانه يك ضلع از يك مجموعه بزرگ معماري به همراه ايوان همجوار آن خاكبرداري گرديد . از اين فضاهاي معماري قبل از تخريب و ساير مدارك موجود و نتايج حاصل از اين كاوشها در اين فصل هيئت موفق به برداشت بقاياي معماري ظاهر شده و تطبيق آن با مدارك قبلي و اتخاذ تصميم صحيحي براي مرمت و ادامه كاوشهاي آن گرفت .

 

|+| نوشته شده توسط کار گروهی دانشجویان باستان شناسی زابل در پنجشنبه بیست و سوم فروردین 1380 ساعت 10:12 بعد از ظهر |