به نام خدا

گزارش

سبک شناسی مساجد اصفهان

در تاریخ 2/6/1385  مرکز اصفهان شناسی وخانه ملل اصفهان  نشستی با موضوع سبک شناسی مساجد اصفهان برگزارکرد،این مرکزهرماه با برگزاری جلسات متعددوبا دعوت از کارشناسان ومتخصصان، اصفهان شناسي رابه مناظره علمی می نشینند.دراین جلسه با دعوت از دکترمعماریان{تحصیل کرده معماری درتهران،انگلیس وایتالیا}سبک شناسی رابا زیرمتن مرزبندی معماری به بحث وگفت وگونشستند،درذیل اشاره ای به متن سخنرانی می شود:

سبک شناسی معماری ایران به چند شکل برسی شده که یکی ازآنها گروه مستشرقین غربی بوده که بادیدونگاه خود{کلاسیک غربی }به بیان معماری پرداخته اند. کسانی که مانندآندره گداروپوپ ازاین دسته اند.

سبک کلاسیک غربی نگاهی به دوره قبل داشته ورجعتی به گذشته دارند مانند رنسانس که برونلسکی ،اولین

معماررنسانس ،به معماری پیشین یعنی گوتیک نظرداشته است.

شکل دیگربررسی معماری باتوجه به خواستگاه ان بوده ورواج آن بانام مکان ایجاد شده شهرت دارد مانندسبک پارسی،پارتی،رازی،آذری،اصفهانی و...

استاد پیرنیامعتقد است همان گونه که هنرهایی مثل فرش و...ازخواستگاه خودنام می گیرد معماری نیز باید ازخواستگاه خود نام بپذیرد،وایشان مخالف نام گذاری سبک غربی بوده و قرون اولیه اسلامی رابانام سبک خراسانی  یادی کند.

شیوه دیگر نام گذاری براساس دوره های تاریخی است که استاد پیرنیا باآن مخالف بوده واعتقاد دارد

نمی توان گفت سبک معماری مغولی یاتیموری ،چراکه اینان ازفرهنگ دیگر بوده وحتی خودآنها نیز از

ما تاثیر پذیربوده اند .

مرزبندی معماری:

برای مرزبندی نیازبه مقایسه است که دراینجا با شهر شیراز مقایسه می گرددچراکه اصفهان به جهت نزدیکی   وفرهنگ مشترک تاثیرپذیر بوده است.

هرشهردارای زبان معماری خاص خوداست وهرشهربادیگرشهرها دارای مشترکات زبان معماری است  .

اصفهان به معماری پس ازاسلام شخصیت بخشیده وحرکتی اززمین به آسمان دارد. اصل حرکت دربنا{حرکت ازبرون به برون بنا}یکی ازارزشهای والای معماری است که درصدرمسیحیت نیز اتفاق افتاده است.

مسجدامام و مسجدجامع اصفهان مهم ترین منابع نظری برای مطالعه معماری اسلامی است وبرهمین اساس  مابه گونه یا تیپ برمی خوریم که شامل بسته های سخت افزاری ونرم افزاری می گردد وگذشته  و حال را   به هم   پیوند می دهد. دراصفهان دریک زمان واحد 3گونه تیپ رامی توان مشاهده  کرد {که حاصل تنوع  معماران است }1.مسجد جامع 2.مسجد  شیخ  لطف الله 3.مسجد علی قلی آقا {خراسانی }که  این ها  مارا به چگونگی  شخصیت دادن معماری ایرانی و اسلامی سوق می دهد.                                                   مقایسه اصفهان وشیراز :مسجد جامع اصفهان {خلفای عباسی} / مسجد جامع عتیق شیراز {صفاریان } مسجد امام {شاه}{ پایتخت  صفوی }/ مسجد وکیل {پایتخت زندی }/مسجد سید{قاجار}/ مسجد مشیرونصیرالملک {قاجار}

 مسجدجامع دارای قدمتی 1200ساله بوده وحتی دردوره پهلوی هم تغییر یافته است،این مسجد راابتداخلفای عباسی احداث کردندکه طرح آن الگوی گنبد خانه وحیاط مرکزی میباشد .

اما درشیرازتمامی مساجد بدون گنبد است،دلیل آن هم وجود امام زادگانی همچون شاه چراغ است وگنبد درشیراز ازنماد حرم امام زاده می باشد.

مسجد جامع اصفهان در ابتدا پلان شبستانی داشته وبه قول استاد پیرنیا به سبک خراسانی ساخته شده بوده مهمترین عنصردراین بنا سادگی وپیوسته گی است. اواخر قرن5هجری انقلاب معماری اتفاق می افتد ومهمترین وجه ان اضافه نمودن گنبد به مساجد می باشد البته این تحول ریشه درعهد اشکانی داشته ودر دوره  ساسانی نیزدرفیروز آباد شیراز شاهد گنبدی می باشیم.

کتاب اصفهان تصویر بهشت که نویسنده ان فرانسوی است بیان می کندکه مساجدایرانی بیانگرهستی هستند و معماردررقابت باهستی می باشند ،دربحث گوشه سازی تعبیرانتقال از دنیای خاکی به دنیای ملکوتی رابیان  می کند {شیخ لطف الله}وهشت سازی راتعبیری می داند ازهشت ملائکه مغرب که عرش الهی بردوش آنها است  ویاگنبد که بیانگرآسمان بوده ...

درمسجد امام حوض آب آینه ای ازجهان هستی است که عکس غرفه ها درآن می افتد،

مسجدجامع شیراز:

صدسال بعدازمسجد جامع اصفهان ساخته می شود،درحیاط مکانی به نام خدایخانه یادارالمصهف بوده که درآن قرآنها رانگهداری می کرده اند وکار کرد دیگر ان تمرین طواف نمودن برای خانه خدا{حج }بوده است.   حضورسنگ وکاشی بسیارمشهود است چرا که درشیراز شاهد باران های تند بهاری هستیم وکاملا آجرها توسط باران شسته می شود،به همین دلیل پشت آن راخشت ونمای اصلی را سنگ می کنندودرشیراز شاهد معماری شبستانی با سنگ هستیم این مساجد مکانی  است که کسانی چون حافظ، سعدی وشیخ روزبهان تجمع می نمودندوبه وعظ ودرس می پرداختند.

مسجد امام/مسجد وکیل:

درمسجد امام گنبد متعلق به عهد تیموری است  اما درمسجد وکیل گنبد وجود ندارد و طرح شبستانی است

واز هرگوشه ای ازشبستان قادربه دیدن محراب ومنبرمی باشیم.کاربرد سنگ درمسجد وکیل متفاوت است .

مسجد سید/مسجد مشیر:

هردوهمزمان ودرعهد قاجارساخته شده است،درمسجد سید طرح مهتابی ها برای اولین باردرطبقه ی بالا

احداث گردیده است. دردوره ی قاجار ایوان رو به قبله کارایوان گنبد را انجام می دهد. تا قبل ازدوره ی

قاجار نقش انسان وکمتر پرندگان نیز درهیچ یک از مساجد چه دربیرون وچه در داخل دیده نمی شود اما

در دوره ی قاجارشاهد کاشی کاری هایی هستیم که در ان حتی نقش کلیسا کشیده شده وداخل مسجد نصب گردیده است.

                                                                                                  پايان